Bir dilin ölçünlü / standart şeklinin, lehçelerinin ve ağızlarının söz varlığı, o dilin sahiplerinin ve kullananlarının etnik ve kültürel kimlikleri, tarihleri, yaşayışları, inanışları, davranışları hakkında derin izler taşır. Bu açıdan bakıldığında bir dile ait söz varlığını o dilin sahiplerinin ve kullananlarının en büyük değeri, serveti ve zenginliği olarak nitelendirmek yanlış olmaz.

Türkçe, lehçeleriyle ve ağızlarıyla birlikte dünyanın farklı bölgelerinde en çok kullanılan en eski ve en zengin dillerinden biri olma özelliğine sahiptir. Türkiye Türkçesi ve ağızları, bu bağlamda da Kars ve yöresi ağızları Türkçe / Türk dili açısından çok büyük önem taşır. Nitekim Kars, Ardahan ve Iğdır illeri, Türkistan’dan Kafkaslar’a, Kafkaslar’dan da Anadolu’ya uzanan göç yolunun giriş kapısı niteliğindedir. Buralara farklı dönemlerde Oğuz, Kıpçak ve Karluk gruplarına mensup bazı Türk boy ve topluluklarından da gelip yerleşenler olmuş; bunların lehçelerine ve ağızlarına ait kelime ve kelime grupları da yörenin söz varlığının oluşumuna büyük katkı sağlamıştır.

Cengiz Alyılmaz ve Bahadır Güneş tarafından hazırlanıp yayımlanan Kars ve Yöresi Ağızları Sözlüğü’ne göre Kars ve yöresi ağızlarında 28.132 kavram işareti (kelime ve kelime grubu) bulunmakta; bunların 19.367’sini isimler, 8.765’i fiiller oluşturmaktadır.

Kars ve yöresi ağızlarında kullanılan ve belirtilen Kars ve Yöresi Ağızları Sözlüğü’nde yer verilen kelimelerden biri de “dırtıl-” fiilidir. Söz konusu fiil, Kars ve yöresi ağızlarında “küs-”, “darıl-”, “alınganlık göster-” anlamlarında bugün de işlek olarak kullanılmaktadır. [“dırtıl-” fiiline (TDK tarafından yayımlanan Türkiye’de Halk Ağzından Derleme Sözlüğü başta olmak üzere) sözlüklerde ve ağız bilimi ile ilgili kaynak eserlerde yer verilmemiştir].

Bu makalede önce “darıl-” ve “dırtıl-” fiilleri arasındaki ilişki hakkında bilgi verilmekte; sonra da söz konusu fiillerin etimolojileri / köken bilgileri dikkatlere sunulmaktadır.

Kars ve yöresi ağızları, sözlük, “darıl-” ve “dırtıl-” fiilleri